नेपालका परम्परागत खेलहरू

नेपालका खेलबारे खेल्नेहरू आफैँले झन्डै केही लेखेनन्। सबैभन्दा पुराना विवरण बाहिरियाका हुन्: सन् १८७७ मा ब्रिटिस रेसिडेन्सीका सर्जनले सम्पादन गरेको इतिहास, सन् १९१२ मा घुम्न आएका एक कला इतिहासकार, र सन् १९३३ मा भारतीय खेलबारे एक प्राणीशास्त्रीको टिपोट। त्यसपछिको तह नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठानको शब्दकोश हो, जसले कौडाका चार दाउ र पचिसी खेलिने कपडाजस्ता शब्द राखेको छ। अनि पत्रपत्रिका आउँछन्, जसले प्रायः खेल मर्न लागेपछि मात्र लेख्छन्।

त्यसैले यहाँ हरेक पेजले तीन कुरा छुट्याउँछ। स्रोतले के देखाउँछ, स्रोतसहित। स्रोतबिना के दोहोर्‍याइन्छ, जस्तै बाघचाल हजार वर्ष पुरानो भन्ने कुरा। र कसैले पनि के लेखेको छैन, जहाँ तपाईंको भूमिका आउँछ।

नेपाली लेखहरूले लोप हुँदै गएका भनेका धेरैजसो खेल शरीरले खेलिन्छन्: चौरमा, गल्लीमा वा आँगनमा। सन् २०२२ मा अनलाइनखबरले सत्रवटा गनेको थियो, र तीस वर्षमा धेरै हराइसके भनेको थियो। सन् १९७० को दशकमा, शरदचन्द्र शाह राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्का सदस्य सचिव हुँदा, एउटा समितिले देशका हरेक भागबाट स्थानीय खेल सङ्कलन गर्‍यो, तर त्यसको प्रतिवेदन कहिल्यै कार्यान्वयन भएन। सन् २०१७ मा मन्त्रिपरिषद्ले भलिबललाई राष्ट्रिय खेल घोषणा गर्‍यो, र डन्डीबियो राष्ट्रिय खेल हो भन्ने विश्वास गरेकाहरूले त्यो कहिल्यै राष्ट्रिय खेल नभएको थाहा पाए।

असार २०८३ मा काठमाडौंमा परम्परागत खेलको पहिलो प्रतियोगिता भयो, जसमा डन्डीबियो, बाघचाल, घैँटो फुटाई, ढुङ्गा फाल्ने, डोरी तानातान र बुद्धिचाल थिए।

डन्डीबियो

लामो लट्ठीले भुइँको खाल्डोबाट छोटो लट्ठी, अर्थात् बियो, उफार्छ, अनि सकेसम्म टाढा हान्छ। यसको आफ्नै सङ्घलाई सन् २००८ देखि राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्ले मान्यता दिएको छ।

गुच्चा

सिसाका गुच्चा, निसानामा राखिएको अर्को गुच्चामा वा खाल्डोमा औँलाले छिर्काएर हानिने। यो सूचीमा कुनै दिन फोनले खेल्न सक्ने खेल यही हो, क्यारमकै भौतिकीमा।

गट्टा

पाँचवटा ढुङ्गा उछालेर समात्ने खेल, एकपछि अर्को झन् गाह्रो फालको क्रममा। प्रायः केटीहरू खेल्छन्।

चुङ्गी

रबर ब्यान्डको डल्लोलाई खुट्टाको छेउले हावामै राखिन्छ, एक एक किक गन्दै।

भुरुङ (लट्टु)

डोरी बेरेर घुम्ने गरी फालिने काठको लट्टु, कहिलेकाहीँ अर्को लट्टुमाथि।

ढ्याक्की

भुइँमा कोरिएका कोठाहरूबाट चेप्टो ढुङ्गा खुट्टाले सार्दै खेलिने खेल।

कपर्दी

कबड्डी: एक जना आक्रमणकारी सास नतोडी एउटै शब्द दोहोर्‍याउँदै विपक्षतिर कसैलाई छुन्छ र आफ्नो पालामा फर्कन्छ।

घैँटो फुटाई

आँखामा पट्टी बाँधेर, टाउकोमाथि झुन्ड्याइएको माटोको घैँटो लट्ठीले फुटाउने।

खोपी

एउटा रेखाबाट भुइँको सानो खाल्डोमा सिक्का फाल्ने।

भाले जुधाई

भाले बिनाको भाले जुधाई: दुई जना हात बाँधेर एक खुट्टामा उफ्रँदै एकअर्कालाई धकेल्छन्, जबसम्म एक जनाले अर्को खुट्टा भुइँमा टेक्दैन।

आज धेरैजसो नेपाली परिवारले चाडपर्वमा खेल्ने म्यारिज, कल ब्रेक, धुम्बल, किट्टी र जुटपत्ती हुन्, र ती यो साइटमा छन्। यहाँ तिनका पेज नहुनुको कारण तिनमध्ये कसैको पनि देखाउन मिल्ने लिखित अतीत नहुनु हो: तिनी छापिएको तासको गड्डीसँगै आए, र कहिले आए भन्ने कसैले लेखेन। नेपालमा इतिहास भएको एउटै तासको खेल हातले चित्र कोरिएका गोला पत्तीको गन्जिफा हो। पर्सी ब्राउनले यसलाई सन् १९१२ मा तिहारमा देखेका थिए, र त्यतिबेलै यो हराउँदै गएको लेखेका थिए। अहिले यो कसैले खेलेको थाहा छैन।

माथिको हरेक तथ्य यिनैमध्ये कुनै एकबाट लिइएको हो। कुनै पेज खोजको सारांशमा मात्र पढ्न सकिएको छ, वा कुनै दाबीको स्रोत नै छैन भने लेखमा त्यो भनिएको छ।

1. With no inter-generational transformation, Nepal's traditional local games are dying, Sudarshan Aryal and Govinda Raj Nepal, Onlinekhabar, 6 March 2022
2. Call for preservation and promotion of indigenous sports of Nepal, RSS, Khabarhub, 5 August 2022
3. Childhood games in Nepal, Benazir Ahmed Siddique, The Himalayan Times, 31 August 2021
4. Old-school games to take you down memory lane, Arjun Bhattarai, The Kathmandu Post, 21 November 2019
5. Nepal's 'national sport' we never had: Five things you didn't know about dandi-biyo, Onlinekhabar, 17 March 2016
6. Volleyball declared national game, The Himalayan Times, 24 May 2017
7. रिसनलाई चेस तथा जेन्जीलाई टग अफ वारको उपाधि, Gorkhapatra, 13 Asar 2083
8. Picturesque Nepal, Percy Brown, 1912, pages 192 to 195