गाउँखाने कथा
गाउँ खाने कथा र जान्ने कथा पनि भनिन्छ, सुदूरपश्चिममा साइतर वा सातर, जुम्लामा कचौरा, र बझाङमा राउन्या बात। अङ्ग्रेजीमा riddles।
गाउँखाने कथा। एक जनाले कथा हाल्छ, र जसले उत्तर दिन सक्दैन उसले हाल्नेलाई एउटा गाउँ दिन्छ। हाल्नेले त्यो गाउँका राम्रा कुरा लिन्छ, उत्तर दिन नसक्नेले नराम्रा, र त्यसपछि मात्र उत्तर भनिन्छ।
- को खेल्छन्
- दुई वा बढी: एक जनाले हाल्छ, बाँकीले उत्तर दिन्छन्।
- के चाहिन्छ
- कथाबाहेक केही चाहिँदैन।
- कहाँ
- अगेनो वरिपरि, वा चौतारामा।
- कहिले
- साँझ, सबैभन्दा धेरै जाडोका लामा रातमा।
अगेनो वरिपरि
बझाङमा विष्णुबहादुर कठायतले यो साँझ, दिनभरिको खेतीको काम सकिएपछि, खेलिने भनेर लेखेका छन्। मानिसहरू अगेनो वा चौतारामा जम्मा हुन्छन्, एक जनाले ठूलो स्वरले कथा हाल्छ, र बाँकी सुनेर सोच्छन्। रात लामो हुने जाडोमा यो सबैभन्दा धेरै खेलिन्छ। ठूलाबडाले बालबालिकाको बुद्धि जाँच्न कथा हाल्छन्, दौंतरीहरू एकअर्कालाई हाल्छन्, र गोठाला र वन जानेहरूले सबैभन्दा धेरै भन्छन्।
कसरी खेलिन्छ
कथा हाल्नुहोस्
गाउँखाने कथा कुनै कुराको अर्कै शब्दमा बनाइएको चित्र हो, प्रायः लय मिलेको, र धेरैजसो के हो? मा टुङ्गिन्छ।
उत्तर दिनुहोस्
उत्तर दिने सुन्ने सही हुन्छ, र कथा हाल्ने क्रम चलिरहन्छ।
गाउँ दिनुहोस्
उत्तर दिन नसक्नेले हाल्नेलाई एउटा गाउँ दिन्छ, नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानको शब्दकोशले भनेजस्तो नाउँ मात्रको गाउँ। हाल्नेले त्यो गाउँका राम्रा कुरा, राम्रो सहर, राम्रो देश र राम्रा चीज लिन्छ, र उत्तर दिन नसक्नेले नराम्रा लिन्छ। त्यसपछि मात्र हाल्नेले उत्तर भन्छ।
को जित्छ
कठायतको नियम: सबै कथाको उत्तर आए हाल्ने हार्छ, नआए हाल्ने जित्छ। केही कथाको अन्त्यमा उत्तर दिन नसक्नेलाई गिज्याउने वाक्य हुन्छ, जस्तै यति कथा नजान्ने स्यालको ज्वाइँ।
गाउँखाने कथा र तिनका उत्तर
चालीसभन्दा बढी कथा भएको नेपाली विकिपिडियाको सूची र कठायतको लेखबाट। आधाजसोमा लय मिल्छ, र केही श्लेषले मात्र काम गर्छन्।
| कथा | उत्तर |
|---|---|
| हाड भित्र मासु, मासु भित्र आँसु | नरिवल |
| नौ तले घरको न झ्याल न ढोका | बाँस |
| तीन भाइको एउटै पगरी | ओदान |
| हिँड्दै छ पाइला मेट्दै छ | डुङ्गा |
| नाङ्लो भरि सुपारी, गन्नै नजान्ने व्यापारी | जून र तारा |
| खोजी गए पाइँदैन, आई गए चाहिँदैन | भुइँचालो |
| भित्र सुन बाहिर चाँदी | अण्डा |
| चाँदीको ठेकी, स्याउलाको बिर्को | मूला |
| सानो सानो रुख, चढ्नमा दुख | सिस्नो |
| लिखितिखी लिखितिखी, आमा भन्दा छोरी तिखी | जिरे खुर्सानी |
| आफू छ काली, नाम भने राती | रात |
| सेती गाई पानी खान गई, फर्केर आउँदा राती भई | सेल रोटी |
| भुइँमा इऊँ इऊँ, टिपी ल्याउनेलाई सय रुपैयाँ दिऊँ | छाया |
| त भन्दा नछोइने, म भन्दा छोइने | ओठ |
| दुईतिर खोल्सो, माझमा डाँडो | नाक |
| एकमुठी खर, घुमाउने घर | छाता |
| मुन्टामा छ ज्वाला, पुच्छरमा छ आहारा | दियो |
| फेद काटे मर्ने, टुप्पो काटे सर्ने | उखु |
अरू खेल्ने तरिका
दक्षिणी भुटानमा, जहाँ नेपालीभाषीले यसलाई गाउँखानीकथा भन्छन्, सही उत्तरले एक अङ्क पाउँछ। मह जोडीको १९८० को दशकको अन्त्यतिरको व्यङ्ग्य नाटक गाउँ खाने कथाले पनि यसलाई अङ्कमा खेलायो, र हार्नेले गाउँ सुम्पिन्थ्यो। एउटै कथाका शब्द ठाउँअनुसार फेरिन्छन्: नेपाली विकिपिडियाको सूचीको तीन भाइको एउटै पगरी बझाङीमा तिन भाजाको एउटै पगडि हुन्छ, उत्तर उही।
अभिलेखमा के छ
- २०३९ सालकृष्णप्रसाद पराजुलीको नेपाली उखान र गाउँखाने कथाले यिनलाई सङ्कलन गर्छ, ताराका लागि मात्र दसवटा कथासहित, कठायतले उद्धृत गरेअनुसार।
- १९८० को दशकको अन्त्यमह जोडीले यही खेलमा आधारित व्यङ्ग्य गाउँ खाने कथा मञ्चन गर्छन्।
- २०२२विष्णुबहादुर कठायतको लेखले बझाङमा यो कसरी खेलिन्छ र नेपालभरि यसका नाम के के छन् भनेर लेख्छ।
स्रोतहरू कहाँ फरक पर्छन्, वा थोरै मात्र भन्छन्
राम्रो कसले लिन्छ, नराम्रो कसले?
नेपाली विकिपिडियाको वाक्य दुवैतिर पढ्न सकिन्छ। कठायत स्पष्ट छन्: राम्रो हाल्नेले र नराम्रो उत्तर दिन नसक्नेले लिन्छ। यो पृष्ठ कठायतलाई पछ्याउँछ।
गाउँ, अङ्क कि विजेता?
अङ्क राख्ने एउटै तरिका छैन। हरेक विवरणमा गाउँ दिइन्छ। दक्षिणी भुटान र महको नाटकले अङ्क गन्छन्। कठायतले अन्त्यमा विजेता तोक्छन्।
स्रोतहरू
यो पानाको हरेक तथ्य यिनैमध्ये कुनै एकबाट आएको हो। कुनै स्रोत पढ्न सकिएन वा कुनै दाबीको स्रोत छैन भने, पाठले त्यो भन्छ।
- गाउँखाने कथा, Nepali Wikipedia
- लोकसाहित्य र बझाङी भाषामा गाउँखाने कथा, Bishnubahadur Kathayat, Journal of Durgalaxmi 1(1), May 2022, pages 165 to 181
- गाउँ, गाउँ खानु, गाउँखाने कथा, Nepal Academy dictionary, as copied to Nepali Wiktionary
- Kill your lockdown lethargy with this evergreen satire by MaHa, Alish Rajopadhyaya, Onlinekhabar, 28 March 2020
- Gaukhanikatha of Southern Bhutan, Mandala collections, University of Virginia
यो पृष्ठ उद्धृत गर्न
नेपाली खेलहरू (२०२६)। गाउँखाने कथा कसरी खेलिन्छ, र यो कहाँबाट आयो। https://nepali.games/ne/traditional-games/gaunkhane-katha