डन्डी बियो
डण्डीबियो पनि भनिन्छ। तराईमा गुली डण्डा, भारतमा गिल्ली डण्डा, अङ्ग्रेजीमा टिप-क्याट।
लामो लौरोले छोटो लौरोलाई भुइँको खोपीबाट उफारेर सकेसम्म टाढा हान्छ, र अरू सबैले त्यसलाई समात्न खोज्छन्। जहाँ खुला चउर हुन्थ्यो, त्यहाँ केटाहरू र गोठालाहरूले यो खेल्थे, र धेरै वर्षसम्म मानिसहरूले यसलाई नेपालको राष्ट्रिय खेल ठाने। आधिकारिक रूपमा यो कहिल्यै थिएन।
- को खेल्छन्
- दुई वा बढी, एक जनाले हान्छ र बाँकीले छेक्छन्। सङ्घको खेलमा एक पक्षमा सात जना।
- के चाहिन्छ
- करिब दुई फिटको डन्डी, दुवै छेउ चुच्चो पारिएको करिब छ इन्चको बियो, र भुइँमा एउटा सानो खोपी।
- कहाँ
- देशभरिका खेत, चउर, आँगन र बाँझो जमिनमा।
- कहिले
- खुला ठाउँ भएसम्म जुनसुकै बेला। कुनै चाडसँग जोडिएको छैन।
के चाहिन्छ
डन्डी करिब दुई फिट लामो लौरो हो, जसको एउटा छेउ छड्के काटिएको हुन्छ। बियो करिब छ इन्च लामो र दुवै छेउ चुच्चो पारिएको हुन्छ, ताकि एउटा छेउमा हिर्काउँदा ऊ उफ्रियोस्। खेल सुरु हुने ठाउँमा भुइँमा खोपी खनिन्छ, करिब चार इन्च लामो र दुई इन्च गहिरो, ताकि बियो त्यसमाथि तेर्सो राख्न सकियोस्।
नेपाल डन्डी बियो सङ्घले आफ्नो खेलका लागि नाप तोकेको छ: ४५ सेमि लामो र ३ सेमि मोटो डन्डी, अन्तिम २ सेमि चुच्चो पारिएको, र त्यत्तिकै मोटो, दुवै छेउ चुच्चो पारिएको १५ सेमिको बियो। गाउँको खेलमा जे लौरो हातमा पर्छ त्यही चल्छ।
कसरी खेलिन्छ
यो गाउँको खेल हो, जुन धेरैलाई सम्झना छ। टोली र कोरिएको मैदान भएको सङ्घको खेल तल छ।
पहिले कसले हान्ने
हरेक खेलाडीले बियोलाई डन्डीमाथि नखसाली जति पटक सक्छ उफार्छ। जसले सबैभन्दा धेरै पटक उफार्छ, उसले पहिले हान्छ। एक जनाले हान्छ, बाँकीले छेक्छन्।
पहिलो प्रहार
बियोलाई खोपीमाथि तेर्सो राख्नुहोस्, डन्डीको टुप्पो खोपीभित्र बियोमुनि घुसार्नुहोस्, र बियोलाई छेक्नेहरूतिर सकेसम्म टाढा उफार्नुहोस्। उनीहरू त्यसलाई समात्न खोज्छन्, र हाँगा वा झाडीले छेक्न पनि पाउँछन्।
फर्काएर हान्ने
बियो समातियो भने हान्ने आउट हुन्छ। कसैले समातेन भने हान्नेले डन्डीलाई खोपीमाथि तेर्सो राख्छ, र छेक्नेले बियो जहाँ खस्यो त्यहीँबाट फर्काएर हान्छ। बियोले डन्डी छोयो भने हान्ने आउट हुन्छ।
ठोकेर उफार्ने र हान्ने
हान्ने अझै खेलमा छ भने ऊ बियोको एउटा चुच्चो छेउमा ठोक्छ र बियो उफ्रिन्छ, अनि हावामै छँदा त्यसलाई टाढा हान्छ। राम्रो खेलाडीले खस्नुअघि फेरि हान्छ, र हावामा हरेक थप प्रहारले त्यो पालोको मूल्य बढाउँछ।
प्रहार नाप्ने
खोपीदेखि बियो खसेको ठाउँसम्मको दूरी कुनै चीजको लम्बाइले फर्काएर नापिन्छ, र के ले नाप्ने भन्ने कुरा बियोलाई हावामा कति पटक हानियो भन्नेमा भर पर्छ। एक प्रहार भए डन्डीको लम्बाइले, दुई भए बियोको लम्बाइले, र तीन भए चोर औँलादेखि कान्छी औँलासम्मको बित्ताले। प्रहार जति धेरै, नाप्ने चीज उति सानो, त्यसैले उही दूरीको अङ्क बढी हुन्छ।
पुरानो तरिकाले गन्ने
गाउँमा लम्बाइ आफ्नै शब्दले गनिन्थ्यो: एको, दुबो, तिबो, झारो, भाँचो, छैमल, सिठी, पिरे। आठ लम्बाइको एक पिरे हुन्थ्यो, र अङ्क राख्न हरेक पिरेमा एउटा ढुङ्गा राखिन्थ्यो।
नेपाली टाइम्सले अर्को तरिका बताउँछ: नाप्नुको सट्टा खेलाडीहरूले दूरीको अनुमान भन्छन्, र हरेक भनाइले अघिल्लोलाई उछिन्न खोज्छ।
आउट, र अङ्क
बियो समातियो वा फर्काएर हानेको बियोले डन्डी छोयो भने हान्ने आउट हुन्छ, र अर्को खेलाडीले हान्छ। ढुङ्गाहरू नै अङ्क हुन्। गाउँको खेल कसरी सकिन्छ भनेर कुनै स्रोतले भन्दैन, त्यसैले तपाईंको गाउँमा निश्चित पिरेसम्म खेलिन्थ्यो भने लेखेर पठाउनुहोस्।
सङ्घको खेल
२०५५ सालमा स्थापित नेपाल डन्डी बियो सङ्घले गाउँको खेललाई टोली खेलका रूपमा लिपिबद्ध गर्यो। सात सातजनाका दुई पक्ष खेल्छन्, हरेकमा दुई जना जगेडा, वा सानो मैदानमा पाँच पाँच जना। सिक्का उछालेर कुन पक्षले पहिले डन्डी लिने भन्ने तय हुन्छ।
हरेक हान्नेले लगातार तीन प्रहार र बढीमा आठ पटक ठोक्न पाउँछ। बियो पुगेको घेरा, ठोकाइ र दौडबाट अङ्क आउँछ। बियो हान्ने क्षेत्रमै खस्यो भने छेक्ने पक्षले गोल्डेन स्कोर पाउँछ। समातियो, बियोले डन्डी छोयो, तीन पटक चुक्यो, दुवै हातले ठोक्यो, वा टाउकोभन्दा माथि हान्यो भने हान्ने आउट हुन्छ।
खेल ४५ मिनेटका दुई हाफको हुन्छ। बराबरी भए हरेक पक्षले थप तीन प्रहार हान्छ, त्यसपछि सिक्का उछालिन्छ।
अभिलेखमा के छ
- १९८० र ९० को दशकविकिपिडियाका अनुसार यसको उत्कर्ष। नेपाली टाइम्सले केटाकेटीलाई यसबाट टाढा लैजाने खेलमध्ये चुङ्गीलाई गनाउँछ।
- २०५५ सालनेपाल डन्डी बियो सङ्घ स्थापना हुन्छ, सन् १९९८ वा १९९९ मा।
- २००५राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्का एक अधिकारी नेपाली टाइम्सलाई भन्छन्, डन्डी बियोलाई राष्ट्रिय खेल भन्न मिल्दैन।
- २००८राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्ले सङ्घलाई मान्यता दिन्छ।
- २०६५ सालकान्तिपुरले पूरै देशका लागि एउटै नियमको समाचार दिन्छ। नेपाली विकिपिडियाले त्यो समाचार उद्धृत गर्छ, जुन यो पानाका लागि पढ्न सकिएन।
- २०१६अनलाइनखबरका अनुसार सङ्घको कुनै राष्ट्रिय प्रतियोगिता छैन र अध्यक्ष विदेशमा छन्।
- २०१७मे २३ मा मन्त्रिपरिषद्ले भलिबललाई राष्ट्रिय खेल घोषणा गर्छ।
- मङ्सिर २०८१दशरथ रङ्गशालाको पर्खालको भित्तेचित्रमा डन्डी बियो कोरिन्छ।
- असार २०८३राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्को प्राविधिक सहयोगमा काठमाडौँमा भएको पहिलो मौलिक तथा परम्परागत खेल प्रतियोगिताको एउटा खेल यो पनि हो।
स्रोतहरू कहाँ फरक पर्छन्, वा थोरै मात्र भन्छन्
के यो कहिल्यै राष्ट्रिय खेल थियो?
अन्नपूर्ण पोस्ट भन्छ, भलिबल नआउन्जेल थियो। अनलाइनखबर र राष्ट्रिय खेलकुद परिषद् भन्छन्, आधिकारिक रूपमा कहिल्यै थिएन। विकिपिडियाले यसलाई व्यवहारमा राष्ट्रिय खेल भन्छ, र गोरखापत्र भन्छ, गणतन्त्रअघि यो प्रश्न कहिल्यै टुङ्गिएन।
खोपी कति ठूलो?
अङ्ग्रेजी विकिपिडिया चार इन्च गहिरो भन्छ। नेपाली विकिपिडिया र अन्नपूर्ण पोस्ट चार इन्च लामो र दुई इन्च गहिरो भन्छन्, जुन त्यसमाथि तेर्सो राखिने छ इन्चको बियोसँग मिल्छ।
यो कति पुरानो हो?
खेलकुद परिषद्का एक कर्मचारीले २००५ मा नेपाली टाइम्सलाई यो मोहनजोदडोबाट सुरु भएको बताए। त्यसको कुनै आधार छैन, र विकिपिडियाले गिल्ली डण्डालाई दिएका दुई उमेर, २,५०० र ५,००० वर्ष, आपसमा बाझिन्छन्।
हान्ने लौरोलाई के भनिन्छ?
नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानको शब्दकोशमा बियो उफार्ने लौरोका लागि हुच्चन्ती शब्द छ। भेटिएका अरू कुनै स्रोतले यो शब्द प्रयोग गर्दैनन्। के यो अझै कतै सुनिन्छ?
स्रोतहरू
यो पानाको हरेक तथ्य यिनैमध्ये कुनै एकबाट आएको हो। कुनै स्रोत पढ्न सकिएन वा कुनै दाबीको स्रोत छैन भने, पाठले त्यो भन्छ।
- यसरी खेलिन्छ डन्डीबियो, Sunita Neupane, Annapurna Post, 21 Shrawan 2076
- Sticks and stones, Aarti Basnyat, Nepali Times, 11 March 2005
- Nepali Street Games, Aarti Basnyat, ECS, July 2010
- Nepal's 'national sport' we never had: Five things you didn't know about dandi-biyo, Onlinekhabar, 17 March 2016
- गणतन्त्रपछि खेलकुदमा उपलब्धि, Raju Silwal, Gorkhapatra, 14 Jestha 2082
- रिसनलाई चेस तथा जेन्जीलाई टग अफ वारको उपाधि, Gorkhapatra, 13 Asar 2083
- दशरथ रंगशालाका भित्तामा खेल चित्र (तस्वीरहरु), Onlinekhabar, Mangsir 2081
- नेपाली शब्दसमूह ६७ हा, Nepal Academy dictionary, as copied to Nepali Wiktionary
- डन्डी बियो, Nepali Wikipedia
- Dandi biyo, Wikipedia