साँप सिँढीको इतिहास

क्यान्सस सिटीको नेल्सन-एट्किन्स संग्रहालयमा उन्नाइसौँ शताब्दीको एउटा नेपाली बोर्ड छ, कपडामा चित्र बनाइएको, ६५ गुणा ६४ सेन्टिमिटरको। यसमा ७२ कोठा छन्, हरेकमा त्यसको देवताको नाम नेपालीमा, देवनागरीमा लेखिएको छ, र यसका साँप गाढा खरानी, रातो र हल्का खैरो रङका छन्।

नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठानको शब्दकोशमा यस्तो खेलको नेपाली नाम छ। वैकुन्ठे शब्दको अर्थमा लेखिएको छ: "सेतो र कालो दुई सर्प लेखेको थर्कीमा चार कौडा वा एक पासाले हानेर खेलिने एक खेल"। वैकुण्ठ विष्णुको स्वर्ग हो, र तेलुगुमा यही खेललाई वैकुण्ठपाली भनिन्छ। क्याम्ब्रिजको एउटा संग्रहालयको अभिलेखमा लेखिएको छ कि नेपाली बोर्डलाई नागपाश, अर्थात् साँपको पासो भनिन्थ्यो, जसमा रातो र कालो साँप हुन्थे, र रातोले माथितिर लैजान्थ्यो। कला इतिहासकार दीपक शिमखडाले सन् १९८३ मा "A Preliminary Study of the Game of Karma" मा भारत, नेपाल र तिब्बतभरिका यस्ता बोर्डको अध्ययन गरे।

ब्रिटिश लाइब्रेरीको एन्डेन्जर्ड आर्काइभ्स प्रोग्रामले बनेपाको निर हर्ष बज्राचार्य सङ्ग्रहको एउटा पाण्डुलिपिको फोटो खिचेको छ, जसलाई अठारौँ शताब्दीको मानिएको छ र जसको नाम चिबा कासा, अर्थात् चैत्यको खेल हो। यसको सूचीमा स्वयम्भू चैत्यको चित्रको वर्णन छ, जसको गुम्बजमुनि स्वर्ग र नर्कका तहहरू छन्, एउटा यस्तो खेलका लागि जसमा खेलाडीका कर्मले ऊ कहाँ पुग्छ भन्ने तय गर्छन्। अभिलेखले यो पनि भन्छ कि आज धेरैजसो नेवारलाई यस्तो खेल कहिल्यै खेलिन्थ्यो भन्ने थाहा छैन।

तिब्बतमा पनि यही विचारको खेल छ, पुनर्जन्मको खेल, १०४ कोठाको बोर्डमा। परम्पराले यसलाई तेह्रौँ शताब्दीका विद्वान् शाक्य पण्डितको देन मान्छ। त्यो परम्परा हो, अभिलेख होइन।

लन्डनका एफ. एच. एयर्सले सन् १८९२ मा एउटा अङ्ग्रेजी संस्करण दर्ता गराए। त्यसले साँप र सिँढी राख्यो तर सद्गुण र दुर्गुण हटायो, र सन् १९४३ मा मिल्टन ब्राडलीले अमेरिकामा यसलाई "Chutes and Ladders" नाममा बेच्यो। यस साइटको खेल त्यही हो, सय कोठा र एउटा पासा, परिवारहरू झगडा गर्ने घरेलु नियमसहित।

कर्मका बोर्ड हराएका छैनन्। तिनीहरू संग्रहालयमा र शब्दकोशमा छन्, नियम सम्झने कसैलाई पर्खिरहेका।

माथिको हरेक तथ्य यिनैमध्ये कुनै एकबाट लिइएको हो। कुनै पेज खोजको सारांशमा मात्र पढ्न सकिएको छ, वा कुनै दाबीको स्रोत नै छैन भने लेखमा त्यो भनिएको छ।

1. Snakes and Ladders, Nepalese, 19th century, The Nelson-Atkins Museum of Art, 2011.44
2. वैकुन्ठे: नेपाली बृहत् शब्दकोश, Nepal Academy
3. A Preliminary Study of the Game of Karma in India, Nepal, and Tibet, Deepak Shimkhada, Artibus Asiae 44(4), 1983
4. Chiba Kasa, British Library, Endangered Archives Programme, EAP790
5. Snakes and Ladders game board made of wood inlaid with mother of pearl, Museum of Archaeology and Anthropology, Cambridge
6. Gyan caupar, the precursor of Snakes and Ladders, Jacob Schmidt-Madsen, INDOLOGY list, 30 October 2012
7. Snakes and ladders, Wikipedia