लुडोको इतिहास
लुडो सन् १८९१ मा पेटेन्ट गरिएको अङ्ग्रेजी बोर्ड खेल हो, र यो एउटा नक्कल हो। यसले नक्कल गरेको खेल पचिसी हो, दक्षिण एसियाको क्रस आकारको दौड, जसमा पासाको सट्टा कौडा फालिन्छ।
नेपालमा पचिसी अझै एउटा ठाउँमा, वर्षको एउटा रात खेलिन्छ। यो पृष्ठ त्यही रातको बारेमा हो, र पचिसी कसरी इङ्ल्यान्डको एउटा बट्टामा पुग्यो भन्ने बारेमा।
- अरू नाम
- पचिसी (पच्चीस), चौपड। मैथिलीमा पच्चीसी
- कहाँ खेलिन्छ
- लुडो जताततै। कौडासहितको पचिसी मिथिलामा, जनकपुर वरपर, कोजागराको रात
- सबैभन्दा पुरानो अभिलेख
- पचिसी: फतेहपुर सिक्रीका आँगनमा बनाइएका बोर्ड, करिब सन् १५७० को दशक। लुडो: अल्फ्रेड कोलियरको सन् १८९१ को अङ्ग्रेजी पेटेन्ट
पचिसीको क्रस
पचिसीको बोर्ड क्रस आकारको हुन्छ: बीचको घर वरिपरि चार हात, हरेक हातमा आठ-आठ कोठाका तीन स्तम्भ। गोटीहरू आफ्नै हातको बीचको स्तम्भ हुँदै बाहिर निस्किन्छन्, पूरै क्रस घुम्छन् र आफ्नै बीचको स्तम्भ हुँदै फर्किन्छन्। कपडामा सुरक्षित कोठामा चिन्ह लगाइएको हुन्छ, अरू कोठामा विपक्षीको गोटीमाथि झर्ने गोटीले त्यसलाई घर फर्काइदिन्छ, र अन्तिम पाइलाका लागि ठ्याक्कै मिल्ने फाल चाहिन्छ। यो कौडा फालेर खेलिन्छ, र मुख माथि परेका कौडाको गन्ती नै चाल हो।
भारतमा पचिसीको सबैभन्दा भरपर्दो पुरानो प्रमाण फतेहपुर सिक्रीमा अकबरको दरबारको आँगनमा बनाइएको विशाल बोर्ड हो, जुन सन् १५७० को दशकमा बनेको थियो। अकबर दासी केटीहरूलाई गोटी बनाएर त्यसमा खेल्थे भन्ने कथा किंवदन्ती हो, र त्यो दोहोर्याउने लेखकहरू आफैँ यसो भन्छन्।
जनकपुरमा कोजागराको रात
कोजागरा, अर्थात् कोजाग्रत पूर्णिमा, नवविवाहितका लागि मनाइने मैथिल पर्व हो। दुलहीको परिवारले दुलाहाको घरमा पान र मखानको भार पठाउँछ, र दुलाहालाई आशीर्वाद दिइन्छ।
त्यसपछि खेल सुरु हुन्छ। सन् २०१९ मा र फेरि सन् २०२० मा जनकपुरधामबाट रिपोर्ट गर्दै अनलाइनखबरले लेख्यो कि खाना खाइसकेपछि दुलाहा र दुलहीका दाजुभाइबीच आठ कौडा र सोह्र गोटीले पचिसी खेल्ने चलन छ। मैथिली विकिपिडियाले थप्छ कि कौडा र पासा दुलहीको परिवारबाट आउँछन्। नयाँ पतिले आफ्नी पत्नीका दाजुभाइसँग, उनकै परिवारका कौडामा खेल्ने खेल यस्तो कुरा हो जुन चाडले कुनै कारणले जोगाएर राख्छ, त्यो कारण कसैले खुलेर नभने पनि।
शब्दकोश र उपत्यकामा
नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठानको शब्दकोशले यो खेल चिन्छ। यसले पैसा थापेर खेलिने खेलमा कौडा र गन्जिफासँगै पचिसीको नाम लिन्छ, र यसको शब्द थर्कीको अर्थ चार कुने कपडाका कोठामा गोटी घुमाएर खेलिने खेल पनि हो, अनि पासा र पचिसी खेलिने कपडा पनि। एसियाली हस्तकलाको सूची Asia InCH ले पचिसीको बोर्डलाई लोप हुने खतरामा रहेको नेपालको हस्तकलाका रूपमा राखेको छ।
जनकपुरका नियम कसैले लेखेर राखेको छैन। अनलाइनखबर आठ कौडा भन्छ, पचिसीका अरू विवरणले छ वा सात भन्छन्, र जनकपुरमा कतिवटा मुख परे के हुन्छ भन्ने कसैले छापेको छैन। जनकपुरको रिपोर्टमा आएको "पासाका चौसठ्ठी" भन्ने वाक्यांशको अर्थ के हो भन्ने पनि छापिएको छैन।
पचिसी कसरी लुडो बन्यो
उन्नाइसौँ शताब्दीमा बेलायती अफिसर र तिनका परिवारले भारतबाट पचिसी आफ्नो देश लगे, र अङ्ग्रेज निर्माताहरूले यसलाई बट्टामा हालेर बेचे। अल्फ्रेड कोलियरले सन् १८९१ मा "Royal Ludo" का लागि बेलायती पेटेन्ट नम्बर १४६३६ पाए, र सन् १८९६ सम्ममा इङ्ल्यान्डमा यो लुडो नाममा बिक्न थालिसकेको थियो। अङ्ग्रेजी खेलले दौड, गोटी काट्ने नियम र सुरक्षित कोठा राख्यो, क्रसलाई एउटा वर्गभित्र हाल्यो, र कौडाको सट्टा एउटै पासा ल्यायो।
दक्षिण एसियामा फर्केर आएको लुडो त्यही हो, पहिले कार्डबोर्डमा र पछि फोनमा। यहाँ पनि यो खेलिन्छ, टेबल मिलाउने पृष्ठमा घरेलु नियमसहित, र कौडा चाहिँ कौडाको पृष्ठमा छन्।
स्रोतहरू
माथिको हरेक तथ्य यिनैमध्ये कुनै एकबाट लिइएको हो। कुनै पेज खोजको सारांशमा मात्र पढ्न सकिएको छ, वा कुनै दाबीको स्रोत नै छैन भने लेखमा त्यो भनिएको छ।
- मिथिला क्षेत्रमा यसरी मनाइँदैछ कोजाग्रत पूर्णिमा, Onlinekhabar, 26 Asoj 2076
- मिथिला क्षेत्रमा कोजाग्रत पूर्णिमालाई 'कोजगरा' को रुपमा मनाइँदै, Onlinekhabar, 14 Kartik 2077
- कोजागरा, Maithili Wikipedia
- थर्की, पच्चीस: नेपाली बृहत् शब्दकोश, Nepal Academy
- Pachisi / Board game of Nepal, Asia InCH
- Pachisi, Wikipedia
- How Pachisi, An Indian Board Game, Became Ludo, Shrenik Rao, Madras Courier, 11 September 2018