बाघचालको इतिहास

भेटिएको सबैभन्दा पुरानो लिखित विवरण "Sedentary games of India" मा छ, जुन एस. एल. होराले सन् १९३३ मा "Journal and Proceedings of the Asiatic Society of Bengal" मा लेखेको टिप्पणी हो। त्यसमा एक-एक गरी ल्याइने चार बाघ र बीस बाख्राको वर्णन छ, सबै बाख्रा नराखिउन्जेल बाख्रा सर्न नपाउने, र सबै बाख्रा खाइएपछि वा सबै बाघ थुनिएपछि खेल सकिने। होराले यो खेल नेपालको पूर्वमा पर्ने टिस्टा उपत्यकामा भागचाल, भागचकर र चक्रचाल नाममा टिपेका थिए। एच. जे. आर. मरेले सन् १९५२ मा आफ्नो "History of Board-Games other than Chess" मा यसलाई सूचीमा राखे।

त्योभन्दा अघि काठमाडौं उपत्यकाबारे विस्तारमा लेख्ने युरोपेलीहरूले यसको उल्लेख गर्दैनन्। फ्रान्सिस ह्यामिल्टन (सन् १८१९), हेनरी ओल्डफिल्ड (सन् १८८०), पर्सी ब्राउन (सन् १९१२) र पर्सिभल ल्यान्डन (सन् १९२८) का पाठहरूमा यसलाई खोजियो। ओल्डफिल्डले तिहारका पिङ, चङ्गा र जुवाको वर्णन गर्छन्, तर कुनै बोर्ड खेलको गर्दैनन्।

त्यसपछि भने अभिलेख भरिँदै जान्छ। सन् १९७४ मा नेपालले फुटबलसँगै बाघचाललाई हुलाक टिकटमा राख्यो। सन् १९७६ मा डेभिड पार्लेटले लेखे कि हिमालयमा उनले भेटेकामध्ये बौद्धिक खेलको सबैभन्दा नजिक यही थियो, र बौद्ध भिक्षुहरू भुइँमा कोरिएको आकृतिमा ससाना ढुङ्गा राखेर यो खेल्थे। चेस इतिहासकार युरी आभेरबाख सन् १९८६ मा नेपाल आए र नेपालमा यो चेसभन्दा कम लोकप्रिय नभएको बताए।

"हजार वर्ष पुरानो" भन्ने वाक्य हरेक लेख र हरेक पसलले दोहोर्‍याउँछ। तीमध्ये कसैले यसको स्रोत दिँदैन, र खोज्दा पनि भेटिएन। गोठालाहरूले कुनै बेला बाख्राको सहायताले बाघ थुन्थे, वा बुद्धले यो खेल्नुभएको थियो भन्ने कथाको पनि स्रोत छैन। सन् २००३ मा दोस्रो कथा सुनाउने नेपाली टाइम्सले नै त्यसलाई किंवदन्ती भनेको थियो।

त्रिभुवन विश्वविद्यालयका अवकाशप्राप्त इतिहासकार त्रिरत्न मानन्धरले सन् २०२१ मा काठमाडौं पोस्टलाई भने कि उनले कुनै इतिहासको पुस्तकमा यसको उल्लेख देखेका छैनन्। उनले गोरखा, लमजुङ र नुवाकोटमा यो धेरैले खेलेको देखेका थिए, र यो गोरखामा सुरु भएको हुनसक्छ भन्ने अनुमान गर्छन्। यो प्रमाणित गर्न नसक्ने कुरा उनले आफैँ भने।

दरबार क्षेत्रका मन्दिरका ढुङ्गे खुड्किलामा पुराना बोर्ड कुँदिएका छन् भनेर प्रायः भनिन्छ। कुनै स्रोतले यस्तो एउटा पनि देखाउँदैन। छापिएको सामग्रीमा भेटिएको कुँदिएको एउटै बोर्ड कीर्तिपुरको एउटा सत्तलको भुइँमा छ, जसको फोटो सन् २०२१ मा खिचिएको थियो, र त्यो कहिलेको हो भन्ने कुनै आधार छैन। यस खेलका दक्षिण भारतीय नातेदार मैसुर र तमिलनाडुभरि मन्दिरका ढुङ्गामा कुँदिएका छन्, र त्यहाँ पनि तिनलाई कसले वा कहिले कुँद्यो भन्ने कसैलाई थाहा छैन। नेपाली खेल भारतीय खेलभन्दा पुरानो हो वा नयाँ, यसबारे कसैले प्रमाणसहित तर्क गरेको छैन।

ईटीएच ज्युरिखका दुई कम्प्युटर वैज्ञानिक, लिम यु जिन र युर्ग निभरगेल्टले दुवै पक्षले सबैभन्दा राम्रो खेल्दा बाघचालमा कसले जित्छ भनेर पत्ता लगाउने काम थाले। सन् २००४ को उनीहरूको पहिलो लेखले सुरुको चरणमा बाघको पल्ला भारी हुने र बाख्राले पछि बराबरी गर्न सक्ने देखायो। सन् २००९ को दोस्रो लेखले कुरा टुङ्गायो: "सबैभन्दा राम्रो तरिकाले खेलेमा बाघ र बाख्रा बराबरीमा सकिन्छ।"

बीसै बाख्रा राखिसकेपछिको खेलमा ८८,२६०,९७२ स्थिति छन् (एउटा स्थिति र त्यसका ऐना-प्रतिबिम्बलाई एकपटक मात्र गनेर), र उनीहरूले हरेकको हिसाब निकाले। उनन्चालीस चाल लामो बाख्रा राख्ने चरणमा भने उनीहरूले खोजी गरे। उनीहरूले यो साइटले पूर्वनिर्धारित रूपमा खेलाउने नियममै खेलाए: पहिलो चाल बाख्राको, र पाँचौँ बाख्रा खाएपछि बाघको जित। त्यसैले कुनै खेलमा कोही हार्छ भने कसैले कतै गल्ती गरेको हुन्छ।

सन् २०२१ मा काठमाडौं पोस्टले यो खेललाई सधैँ भेटिने ठाउँमै भेट्यो: पाटी र सत्तलमा बूढा पुरुषहरूबीच, भुइँमा कोरिएको बोर्डमा ढुङ्गालाई गोटी बनाएर। काठमाडौं विश्वविद्यालयको स्कुल अफ आर्ट्सका निर्मलमणि अधिकारीले पत्रिकालाई भने कि सन् १९९० को दशकपछि बीस वर्षसम्म यो खेलले आफ्नो ठाउँ गुमायो र अब फेरि फर्किन थालेको छ। स्मारिकाका रूपमा बिक्ने बोर्ड भने अर्कै व्यापार हो। बसन्तपुरका एक पसलेले भने, "कुनै नेपालीले बाघचालको बोर्ड किन्दैन। विदेशीले मात्र किन्छन्।" लन्डनको हर्निमन संग्रहालयमा त्यस्तै एउटा पित्तलको सेट छ, चार बाघ र बीस बाख्रा।

प्रतियोगिताहरू हालैका हुन्। प्रगतिवादी युवा समाज नेपाल नामको युवा समूहले साउन २०७५ (जुलाई सन् २०१८) मा काठमाडौंमा पहिलो राष्ट्रिय बाघचाल प्रतियोगिता गर्‍यो, र त्यसको सन् २०१९ को संस्करण ६१ वर्षका सागर महर्जनले जिते। भक्तपुरले सन् २०२२ मा सहरभरिको प्रतियोगिता गर्‍यो। असार २०८३ (जुन सन् २०२६) मा काठमाडौंमा भएको परम्परागत खेलको पहिलो प्रतियोगितामा बाघचाल छ खेलमध्ये एक थियो, जसमा डण्डी बियो, घैटो फुटाइ र डोरी तानातानी पनि थिए। राज्यले यसलाई खेलकुदका रूपमा मान्यता दिएको छैन।

माथिको हरेक तथ्य यिनैमध्ये कुनै एकबाट लिइएको हो। कुनै पेज खोजको सारांशमा मात्र पढ्न सकिएको छ, वा कुनै दाबीको स्रोत नै छैन भने लेखमा त्यो भनिएको छ।

1. Baghchal, with the texts of Hora (1933), Parlett (1976) and Averbakh (1995), Ludii Portal, Digital Ludeme Project
2. Tigers and Goats is a draw, Lim Yew Jin and Jürg Nievergelt, Games of No Chance 3, MSRI Publications 56, 2009
3. Computing Tigers and Goats, Lim Yew Jin and Jürg Nievergelt, ICGA Journal 27(3), 2004
4. Bagh Chal: A native board game on the brink of extinction, Shranup Tandukar, The Kathmandu Post, 9 September 2021
5. Bagchal in the Alps, Shraddha Basnyat, Nepali Times, 17 January 2003
6. बाघचाल प्रतियोगिता हुँदै, Annapurna Post, 19 Asar 2075
7. रिसनलाई चेस तथा जेन्जीलाई टग अफ वारको उपाधि, Gorkhapatra, 13 Asar 2083
8. Bagh Chal game containing 1 brass board, 4 x brass tigers and 20 brass goats, Horniman Museum, London, HC.1999.625
9. Nepal, 1974: Bagh Chal and football, iStampGallery
10. Lambs and tigers, and the hunt games of South India, Wikipedia
11. Aadu Puli Aatam: The 'tiger and goat' game in Tamil Nadu's temples, The Bridge, 26 July 2022