कौडाको इतिहास

पृथ्वीनारायण शाहले जुवामा पूरै प्रतिबन्ध लगाए। उनका नाति रणबहादुर शाहले तीज र तिहारमा फेरि खेल्न दिए। सन् १८५४ को मुलुकी ऐन, जङ्गबहादुरको संहिताले, यो छुटलाई कानुनमै लेख्यो: यमपञ्चकका पाँच दिन, कात्तिक कृष्ण त्रयोदशीदेखि शुक्ल द्वितीयासम्म, जुवा खेल्न छुट थियो। अर्थात् काग तिहारदेखि भाइटीकासम्म।

बाहिरबाट आउनेहरूले यो देखे। ब्रिटिस रेसिडेन्सीका सर्जन डेनियल राइटले सन् १८७७ मा लेखे कि अरू बेला गैरकानुनी हुने सार्वजनिक जुवा तीन दिन र तीन रातका लागि खुला गरिन्थ्यो, र जुवाडेका झुन्डले गर्दा सहरका गल्लीमा हिँड्नै झन्डै नसकिने हुन्थ्यो। पर्सी ब्राउनले सन् १९१२ मा लेखे कि सुरुको सङ्केत बन्दुक पड्काएर दिइन्थ्यो, सडकभरि सिक्का र कौडी राखिएका टेबल छरिएका हुन्थे, र सरकार दिनको सङ्ख्या घटाउने प्रयासमा थियो। राणा प्रधानमन्त्रीहरू दशैं, तिहार र राजपरिवारमा जन्म वा राज्याभिषेक हुँदा खुला जुवाको घोषणा गर्थे, र त्यो चलन सन् १९५१ मा उनीहरूको शासनसँगै सकियो।

सन् १९६३ को जुवा ऐनले यसलाई वर्षभरि अपराध बनायो, र सन् २०१७ को मुलुकी अपराध संहिताको दफा १२५ ले त्यही व्यवस्था लियो: पहिलो पटकको कसुरमा तीन महिनासम्म कैद वा रु ३०,००० सम्म जरिवाना। छुट एउटै छ: चाडपर्व वा मेलामा सानो रकममा खेलिने, सरकारले स्वीकृति दिएको खेल। तर त्यस्तो स्वीकृतिका लागि निवेदन दिने कुनै बाटो छैन। २०७६ सालको तिहारमा मात्रै प्रहरीले जुवा खेलेको आरोपमा ४५९ जनालाई पक्राउ गर्‍यो।

पुरानो कानुनबाट बाँकी रहेको कुरा तिहार अरू बेलाभन्दा फरक हो भन्ने भावना हो। झलक सुवेदीले २०८२ सालमा आफू हुर्केको गाउँबारे लेख्दा सम्झेका छन्, तास चुरोटमा खेलिन्थ्यो र कौडा साँच्चैको पैसामा। यो साइटमा बाजी पैसाको कुनै मूल्य नभएका चिपमा हुन्छ।

पर्सी ब्राउनले सन् १९१२ मा तिहारको एउटा कौडी खेललाई "Tommy dod" नामले वर्णन गरेका छन्: पन्ध्रवटा कौडी हातमा हल्लाएर फल्याकमा फालिन्थ्यो, र जम्मा भएकाहरू चिरिएको भाग माथि पर्ने बढी हुन्छन् कि चिल्लो भाग माथि पर्ने भनेर बाजी थाप्थे। त्यो कौडाका चार दाउ होइन। त्यो छुट्टै खेल थियो, अर्को सहरको खेल्ने तरिका थियो, वा बाहिरबाट आएको मान्छेले गलत बुझेको थियो, अब कसैले भन्न सक्दैन। भेटिएकामध्ये नेपाली कौडी खेलको सबैभन्दा पुरानो विवरण यही हो।

माथिको हरेक तथ्य यिनैमध्ये कुनै एकबाट लिइएको हो। कुनै पेज खोजको सारांशमा मात्र पढ्न सकिएको छ, वा कुनै दाबीको स्रोत नै छैन भने लेखमा त्यो भनिएको छ।

1. कौडो, तिया, चौका, दोदन्त: नेपाली बृहत् शब्दकोश, Nepal Academy
2. A declaration of the Mulukī Aḍḍā on the tender for the gambling license for the Annapūrṇā Guṭhī in Asana (VS 1961), with commentary, Simon Cubelic and Rajan Khatiwoda, Documenta Nepalica, Heidelberg Academy of Sciences
3. History of Nepal, Daniel Wright (ed.), 1877
4. Picturesque Nepal, Percy Brown, 1912, pages 192 to 195
5. State of the Gamblers for the Gamblers, Hemant Dabadi, b360nepal, 14 July 2017
6. सांस्कृतिक पर्व तिहार, Aamodbardhan Kaudinyayan, Gorkhapatra, 10 Kartik 2081
7. National Penal (Code) Act 2017, Section 125: prohibition of gambling or betting, Nepal Laws
8. Don't bet on it, Akshya Aryal, The Kathmandu Post, 6 November 2019
9. तिहारमा साढे ४ सय जुवाडे समातिए, मापसे गर्ने ७ सय कारबाहीमा, Onlinekhabar, 13 Kartik 2076
10. तिहारका झिलिमिली सम्झना, Jhalak Subedi, Onlinekhabar, 6 Kartik 2082