पासाको इतिहास

नेपालमा पासाको सबैभन्दा चर्चित कथा कुमारीको हो। कथाअनुसार देवी तलेजु हरेक रात मल्ल राजासँग त्रिपासा खेल्न आउँथिन्, अरू कसैले नदेख्ने सर्तमा। रानीले राजालाई पछ्याएर देखेपछि देवी गइन्, र एउटी सानी केटीको शरीरमा, कुमारीका रूपमा मात्र फर्किइन्। यो कथा जयप्रकाश मल्लको भनेर सुनाइन्छ। डेनियल राइटले सन् १८७७ को "History of Nepal" मा यसलाई जगतज्योति मल्लले तलेजुसँग पासा खेलेको कथाका रूपमा लेखेका छन्।

शब्दकोशमा यसको एउटा सानो, घरेलु प्रयोग पनि छ। दुहिताको अर्थमा विवाहमा बेहुला र बेहुलीले पासा खेल्दा उनीहरूमाथि समातिने कपडाको उल्लेख छ।

सन् २०२० सम्म बाजीको यो खेल कसैले लेखेको थिएन। त्यस वर्ष भूपाल सापकोटाले कुन जोडलाई के भनिन्छ भन्ने सूची अनलाइन राखे: परोमा फाल्नेले जित्छ, तिरोमा फाल्नेले तिर्छ, र बाँकी बच्यो हुन्। दुईवटा फालको नाम छ: हल्हले, अर्थात् तीनवटा दुई, र टिके तेह्र, अर्थात् छ, छ र एक। पन्ध्र पर्दा पासाको धनीले एक हिस्सा लिन्छ, जसलाई बोट भनिन्छ। गोरखापत्रले २०८१ सालमा यमपञ्चकबारे लेख्दा यी दिन पासा खेलेर रमाउनुपर्छ भन्ने पुरानो विश्वास उल्लेख गरेको छ।

सापकोटाको पेजमा पछि खेल्ने तरिकाको खण्ड पनि थपिएको छ, र त्यो यो साइटले खेल खेलाउने तरिकाभन्दा दुई ठाउँमा फरक छ: बच्यो पर्दा पासा अर्को खेलाडीकहाँ जान्छ, र लगातार हरेक परोमा बाजी दोब्बर हुन्छ। दुवै कुराको टुङ्गो लागेको छैन। तपाईंको गाउँमा तेस्रो तरिकाले खेलिन्छ भने त्यो पनि हामीलाई बताउन लायक छ।

माथिको हरेक तथ्य यिनैमध्ये कुनै एकबाट लिइएको हो। कुनै पेज खोजको सारांशमा मात्र पढ्न सकिएको छ, वा कुनै दाबीको स्रोत नै छैन भने लेखमा त्यो भनिएको छ।

1. पासा, Bhupal Sapkota, 17 November 2020
2. पासा, त्रिपासा, दुहिता: नेपाली बृहत् शब्दकोश, Nepal Academy
3. Long dice, Wikipedia
4. Kumari, Wikipedia
5. History of Nepal, Daniel Wright (ed.), 1877
6. सांस्कृतिक पर्व तिहार, Aamodbardhan Kaudinyayan, Gorkhapatra, 10 Kartik 2081