शोको इतिहास

तिब्बतका लागि ब्रिटिश राजनीतिक अधिकारी चार्ल्स बेलले सन् १९२४ मा लेखे कि शो "राष्ट्रिय जुवा हो, किसानसमेत ठूला-साना सबै तिब्बतीले खेल्ने"। सन् १९०० मा तिब्बतमा रहेका जापानी भिक्षु एकाइ कावागुचीलाई भिक्षुहरूले यो खेलेको मन परेन। पोटालाको एउटा भित्तेचित्रमा तीनजना मानिस शो खेलिरहेका देखिन्छन्, तर भित्तेचित्र धेरैपटक फेरि रङ्गाइएका थिए, त्यसैले मुराकामी शो उन्नाइसौं शताब्दीमा वा त्यसअघि खेलिन्थ्यो भन्नेसम्म मात्र भन्छन्।

योभन्दा पुराना दाबी कथामा अडिएका छन्। मिलारेपाका हजुरबुबाले शोमा आफ्नो सम्पत्ति हारेको भनिन्छ, जसले खेललाई दसौं वा एघारौं शताब्दीमा पुर्‍याउँछ, तर मिलारेपाको त्यो जीवनी पन्ध्रौं शताब्दीमा लेखिएको हो, र मुराकामी यो मितिलाई विश्वास गर्न लायक मान्दैनन्। गेसर महाकाव्यमा गेसरले दुई पासामा तेह्रको फाल फालेर शो जित्छन्। तिब्बती साम्राज्यका (करिब ६०० देखि ८५० सम्म) पासा लाम्चा थिए र कानुन र भविष्यवाणीका लागि प्रयोग हुन्थे, र तिनमा कसैले जुवा खेल्थ्यो कि भन्ने कुरा मुराकामीकै शब्दमा अड्कलको कुरा हो।

हेर्नेले सम्झने कुरा हल्ला हो। हरेक फालअघि खेलाडीले आफूलाई चाहिएको अंक बोलाउँछ र एउटा श्लोक कराउँछ, जसलाई शो शेद, अर्थात् पासाको प्रार्थना भनिन्छ। पा रा, अर्थात् एक र एकको फालका लागि पुकार "पा रा, मङ्गलमय तेज, आऊ!" बाट सुरु हुन्छ र त्यसलाई देवता र नागका लोकबाट बोलाउँदै जान्छ। यी श्लोक सन् २००३ मा लोकवार्ताविद् देछेन ड्रोकरले सङ्कलन गरेका हुन्।

शोको भाग्य एउटा आत्मा, थेउराङको हो, र पासाबाट गरिने भविष्यवाणी रक्षक पाल्देन ल्हामोको। यो जुवाको खेल हो, र ल्हासामा पुरुषहरूको खेल: मुराकामीले सुने कि महिलाले यो खेल्नु अनुचित हो, र यो पनि सुने कि महिलाले खेल्दा सधैं उनीहरू नै जित्छन्।

नेपालको प्रमाण थोरै छ, तर साँचो छ। मानवशास्त्री क्रिस्टोफ फोन फ्युरर-हाइमेनडोर्फले सन् १९५७ मा एक शेर्पा पुरुषले शो खेलिरहेको फोटो खिचेका थिए, र सोआसको उही सङ्ग्रहको अर्को फोटोमा खुम्बुका शेर्पाको चाड डुम्जेमा एकजना पुरुष यो खेलिरहेका देखिन्छन्। निर्वासनमा यो खेल सबैभन्दा बढी भर्खर तिब्बतबाट आएकाहरूले खेलेका छन्।

यसलाई प्रायः ल्होसार, अर्थात् नयाँ वर्षको खेल भनिन्छ। मुराकामीले त्यही दिनको बारेमा उल्टो कुरा भेटे: ल्हासामा नयाँ वर्षको दिन शो खेल्नु निकै अशुभ मानिन्छ, किनकि भाँडो घोप्ट्याएर बजार्दा मरेको मान्छेको चियाको कचौरा घोप्ट्याउने चलन सम्झना हुन्छ। धेरैले सागा दावाजस्ता पवित्र दिनमा पनि यो खेल्दैनन्। सोलुखुम्बु, बौद्ध वा जावलाखेलमा वर्षको कुन बेला यो फालिन्छ भन्ने कसैले लेखेको छैन।

माथिको हरेक तथ्य यिनैमध्ये कुनै एकबाट लिइएको हो। कुनै पेज खोजको सारांशमा मात्र पढ्न सकिएको छ, वा कुनै दाबीको स्रोत नै छैन भने लेखमा त्यो भनिएको छ।

1. Aspects of the Traditional Gambling Game known as Sho in Modern Lhasa, Daisuke Murakami, Revue d'Etudes Tibétaines 29, 2014
2. Sho (board game), Wikipedia
3. Man playing Sho, Christoph von Fürer-Haimendorf, 1957, SOAS Library
4. Man sitting on the ground playing sho at the Dumje festival, Christoph von Fürer-Haimendorf, SOAS Library
5. The Tibet Album: Charles Bell, 1921, Pitt Rivers Museum and the British Museum